Konteyner tipleri ve ölçüleri: hacim ve kapasite

Konteyner nedir, tipler neden farklılaşır

Konteyner, yükün gemi, tır ve tren arasında elleçlenmeden aktarılmasını sağlayan, dış ölçüleri (ISO 668) ve köşe elemanları (corner fitting, ISO 1161) standartlaştırılmış taşıma kabıdır. Standart olan dış ölçülerdir. İç ölçüler ise duvar kalınlığına, üretim yılına ve armatöre göre birkaç santim oynar. Bu rehberdeki değerler bu nedenle tipik değerlerdir; sözleşmeye veya yükleme planına yazılacak kesin ölçü için tahsis edilen konteynerde fiziksel ölçüm yapılmalı veya hattın o tip için verdiği teknik föy esas alınmalıdır; kapıdaki işaretler (dara, net yük, kübik kapasite) iç ölçüleri vermez. CSC plakası iç ölçü vermez; üzerinde onay bilgisi, imal tarihi, azami brüt ağırlık, istifleme ağırlığı ve dayanım test değerleri bulunur.

Genişlik hemen hiç değişmez. Farklılaşma üç noktada olur: yükseklik (High Cube), duvar yapısı (reefer izolasyonu) ve gövde formu (open top, flat rack, tank).

20’ ve 40’ standart konteyner ölçüleri

Piyasada dry van veya DV denen tip, kuru genel yükün büyük çoğunluğunun taşındığı kapalı konteynerdir.

Tip	İç uzunluk	İç genişlik	İç yükseklik	İç hacim	Dara	Azami brüt
20’ DV	~5,90 m	~2,35 m	~2,39 m	~33 m³	~2,2 t	30.480 kg
40’ DV	~12,03 m	~2,35 m	~2,39 m	~67 m³	~3,7 t	30.480 kg
40’ HC	~12,03 m	~2,35 m	~2,69 m	~76 m³	~3,9 t	30.480 kg

Faydalı yük, azami brüt ağırlıktan daranın çıkarılmasıyla bulunur: 20’ DV için yaklaşık 28 ton, 40’ DV için yaklaşık 26,7 ton. Yani 40’lık, hacimde iki katı verirken ağırlıkta 20’likten az taşır.

Tablodaki 30.480 kg, ISO 668’in tip değeridir; piyasada azami brüt ağırlığı 32.500 kg olarak imal edilmiş 40’ ve 40’ HC üniteler yaygındır, eski bazı 20’liklerde ise 24.000 kg görülür. Bağlayıcı değer her zaman o konteynerin CSC plakasındaki azami brüt işletme ağırlığıdır.

Sık atlanan bir ayrıntı kapı açıklığıdır. Kapı yüksekliği iç yükseklikten daha düşüktür; standart konteynerde yaklaşık 2,28 m, High Cube’da yaklaşık 2,58 m’dir. İç yüksekliğe göre planlanan uzun bir makine kapıdan geçmeyebilir.

High Cube ne kazandırır, ne kazandırmaz

High Cube (HC), standart konteynerden yalnızca 1 fit (yaklaşık 30 cm) daha yüksektir. Uzunluk ve genişlik aynıdır. Kazanç sadece hacimdedir: 67 m³ yerine 76 m³, yani yaklaşık %13 fazla.

Bu ilave yükseklik iki durumda işe yarar. Birincisi, ürün kutusu yüksekliğinin standart konteynerde bir kat daha istiflemeye yetmediği, HC’de yettiği hâller. İkincisi, yüksekliği 2,39 m’yi az bir farkla aşan tek parça yükler.

Kazandırmadığı şey ağırlıktır. Azami brüt ağırlık değişmez, darası biraz daha fazladır, dolayısıyla faydalı yük birkaç yüz kilo azalır. Ayrıca bazı ülkelerde HC konteyner yüklü tırın toplam yüksekliği karayolu sınırlarını zorlayabilir; iç taşımada özel dorse gerekebilir.

Özel tip konteynerler

Tip	İç uzunluk	İç genişlik	İç yükseklik	Kapasite
20’ reefer	~5,44 m	~2,29 m	~2,27 m	~28 m³
40’ HC reefer	~11,56 m	~2,29 m	~2,50 m	~67 m³
20’ open top	~5,90 m	~2,35 m	~2,35 m	~32 m³
40’ flat rack	~12,06 m platform; uç duvarlar arası genelde ~11,6–11,8 m	~2,40 m	açık	tipe göre değişir
20’ tank	20’ ISO çerçeve	—	—	~21.000–26.000 litre

Reefer, sıcaklık kontrollü yükler içindir. İç hacmi aynı boydaki kuru konteynerden belirgin biçimde küçüktür: duvar, taban ve tavandaki izolasyon her yönden ölçü yer, önündeki soğutma ünitesi uzunluktan çalar, T profilli ızgara döşeme de kullanılabilir yüksekliği düşürür. Reefer bir dondurucu değil, sıcaklığı koruyan bir kaptır; yük yükleme öncesi hedef sıcaklığa ön soğutma ile getirilmelidir. İstif, hava sirkülasyonu için tavandaki kırmızı yükleme çizgisini aşmamalıdır.

Open top, tavanı brandalı ve kaldırılabilir tavan kirişli tiptir. Vinçle üstten yüklenen, boyu konteyner yüksekliğini aşan yükler içindir. Yük tavan hizasını geçerse gabari dışı (out of gauge) sayılır ve ek ücretlendirilir.

Flat rack, yan duvarı ve tavanı olmayan, uçları çoğu tipte katlanabilen platformdur. Ağır makine, kazan, jeneratör gibi yükler için kullanılır. Nokta yükü kapasitesi yüksektir ama tipe göre değiştiğinden armatörden teyit alınmalıdır.

Tank konteyner, ISO çerçeve içine yerleştirilmiş silindirik tanktır; sıvı kimyasal, gıda sıvısı ve bazı tehlikeli maddeler taşınır. Çalkalanma nedeniyle tanklar genelde kapasitenin %20’si ile %80’i arasında doldurulmaz; tehlikeli maddelerde azami doldurma derecesi IMDG/ADR’nin madde bazlı formülüne göre belirlenir (çoğu durumda %95’i aşmaz).

20’ ve 40’ konteynere kaç palet sığar

Tek kat yerleşimde tipik sayılar aşağıdaki gibidir.

Konteyner	Euro palet (120×80 cm)	Endüstriyel palet (120×100 cm)
20’ DV	11	9–10
40’ DV / 40’ HC	23–24	20–21

20’ için verilen 11 teorik üst sınırdır; 40’ için teorik üst sınır 25’tir, tablodaki 23–24 ise pratikte genelde yerleşen sayıdır. Pratikte üç şey düşürür: paletten taşan yük (streç film ve sarkan karton birkaç santim ekler), paletlerin farklı yönlerde dizilememesi ve yükün çift kat istiflenememesi. İç genişlik yaklaşık 2,35 m olduğu için iki Euro palet 120 cm kenarları enine gelecek şekilde yan yana sığmaz (2,40 m); biri 120 cm, yanındaki 80 cm kenarı enine yerleştirilirse (toplam 2,00 m) sığar. 20’likte 11 palete, konteyner boyunca iki farklı yönde iki kolon kurularak ulaşılır: bir kolonda 7 palet enine (80 cm derinlik x 7 = 5,60 m), diğer kolonda 4 palet boyuna (120 cm x 4 = 4,80 m). Yük istiflenebiliyorsa palet sayısı değil, ağırlık ve yükseklik belirleyici olur.

Hacim mi ağırlık mı sınırlıyor

Bir konteyner ya hacmi dolduğu için ya da ağırlık sınırına ulaştığı için kapanır. Hangisinin önce geldiğini yükün yoğunluğu belirler.

20’ DV’de yaklaşık 28 ton faydalı yük, 33 m³ hacme karşılık gelir. Bu, metreküp başına yaklaşık 0,85 tonluk bir eşik demektir. 40’ DV’de ise 26,7 ton ve 67 m³, yani metreküp başına yaklaşık 0,40 ton. 40’ HC’de ise yaklaşık 26,6 ton ve 76 m³, yani metreküp başına yaklaşık 0,35 ton.

Sonuç: yoğunluğu 0,85 ton/m³’ün üzerindeki yüklerde 20’lik konteyner hacmi dolmadan ağırlık sınırına takılır. Mermer, seramik, metal profil, cam, sıvı dolu bidon, çimento ve benzeri yüklerde konteynerin yarısı boş kalır ama daha fazla yüklenemez. Aynı yük 40’lığa konsa kullanılabilen hacim, faydalı yük / yoğunluk formülüyle bulunur: 0,85 ton/m³’lük yükte 26,7 ton yaklaşık 31 m³ eder, yani 67 m³’ün yarısından azdır; yoğunluk arttıkça oran daha da düşer. Bu yüzden ağır yüklerde iki adet 20’lik çoğu zaman tek 40’lıktan daha uygundur; ancak ikinci kap ikinci bir navlun, THC, karayolu çekişi ve elleçleme demektir, bu nedenle karar ağırlık ile kap başına maliyetin karşılaştırılmasına bağlıdır.

Tersine, mobilya, ambalaj malzemesi, tekstil, plastik ürün gibi yoğunluğu düşük yüklerde ağırlık sınırına hiç yaklaşılmaz; burada 40’ HC en düşük metreküp maliyetini verir.

Yaygın hatalar ve dikkat edilecekler

• İç ölçüyü kesin veri sanmak. Tablolardaki değerler tipiktir. Konteynere santim payı olmadan sığacak yük planlanıyorsa ölçü, tahsis edilen konteynerde fiziksel olarak alınmalı veya armatörün o tipe ait teknik föyünden doğrulanmalıdır.
• Kapı açıklığını iç ölçüyle karıştırmak. Kapı hem alçak hem dardır. Tek parça makine yüklemelerinde ölçü kapıdan alınır.
• 40’lığı 20’liğin iki katı sanmak. Hacimde öyle, ağırlıkta değil. 40’lık, 20’likten daha az faydalı yük taşır.
• High Cube’dan fazladan tonaj beklemek. HC yalnızca hacim kazandırır; ağırlık kapasitesi artmaz.
• VGM’i ihmal etmek. SOLAS gereği yüklü konteynerin doğrulanmış brüt ağırlığının bildirilmesi yükleyicinin sorumluluğudur. Bildirilmeyen konteyner gemiye yüklenmez ve yükte gecikme doğar.
• Karayolu sınırlarını hesaba katmamak. Konteynerin taşıyabildiği ağırlıkla, limandan fabrikaya giden tırın yasal olarak taşıyabildiği ağırlık farklı olabilir. Çıkış ve varış ülkesinin sınırları ayrı ayrı kontrol edilmelidir.
• Reefer’ı sıcak yükle doldurmak. Ünite sıcaklığı korur, hızla düşürmez. Ön soğutma yapılmayan yükte sıcaklık sapması kaçınılmazdır.
• Ağırlık dağılımını dengesiz bırakmak. Yük konteynerin bir ucunda toplanırsa aks yükü sınırları aşılır, elleçlemede risk doğar. Ağır kalemler tabana ve orta bölgeye dağıtılmalıdır.
• Gabari dışı yükü standart konteyner varsayarak fiyatlamak. Open top ve flat rack yüklemelerinde ölçü aşımı ayrı hesaplanır ve maliyeti belirgin şekilde değiştirir.

Konteyner tipi seçimi, yükün yoğunluğu, boyutu ve sıcaklık ihtiyacıyla birlikte değerlendirildiğinde netleşir; hat ve rota bazında değişen kısıtlar için deniz taşımacılığı operasyonuyla önceden çalışmak yükleme planını sağlamlaştırır.