Navlun nasıl hesaplanır? Fiyatı belirleyen kalemler

Navlun nedir, neyi kapsar

Navlun, bir yükün çıkış noktasından varış noktasına taşınması karşılığında taşıyıcıya ödenen bedeldir. Kapsamı dardır: aracın (gemi, uçak, tır) yükü A noktasından B noktasına götürmesini karşılar. Taşımanın toplam maliyetini oluşturan pek çok kalem navlunun dışındadır ve ayrı faturalanır.

Navluna genellikle dahil olmayanlar:

• THC (Terminal Handling Charge): Konteynerin limanda gemiye yüklenmesi veya gemiden indirilmesi karşılığı terminale ödenen ücret. Çıkışta ve varışta ayrı ayrı doğar.
• Liman ve doküman masrafları: ISPS güvenlik ücreti, konşimento ücreti, konteyner tartım (VGM) bildirimi için alınan hizmet bedeli. VGM’nin kendisi SOLAS Bölüm VI Kural 2 kaynaklı, yükleyiciye ait yasal bir bildirim yükümlülüğüdür; bildirimi yapılmayan konteyner gemiye yüklenmez.
• Ordino ve varış acentesi masrafları: Yükün teslim alınabilmesi için ödenen kalemler.
• Gümrük tarafı: Beyanname, müşavirlik ücreti, vergiler.
• Tahliye, boşaltma, iç taşıma ve depolama.
• Demuraj ve detansiyon: Konteynerin serbest süreyi aşarak terminal sahasında (demuraj) veya terminal dışında alıcıda (detansiyon) kalması karşılığı taşıyana (hat) ödenen bedeller. Terminalin ardiye (storage) ücreti ise ayrı bir kalemdir ve terminale ödenir.

Tekliflerdeki fiyat farklarının önemli bölümü buradan çıkar. Düşük görünen bir navlun, bu kalemlerin kimde olduğu netleşmeden anlamlı değildir.

Deniz navlunu: FCL ve LCL farkı

Denizde iki ayrı ücretlendirme mantığı vardır.

FCL (Full Container Load) tam konteyner demektir ve navlun konteyner başına verilir. Konteyner ister yarı dolu olsun ister tavana kadar, fiyat değişmez. Bu yüzden FCL’de asıl konu doluluğu artırmaktır. Kaba iç hacimler: 20’ standart konteyner yaklaşık 33 m³, 40’ standart yaklaşık 67 m³, 40’ High Cube yaklaşık 76 m³. Ağırlık tarafında konteynerin azami brüt ağırlığı ve çıkış-varış ülkelerindeki karayolu tonaj sınırları belirleyicidir.

LCL (Less than Container Load) parsiyel konteynerdir. Fiyat W/M (weight or measurement) mantığıyla hesaplanır: yükün hacmi (m³) ile ağırlığı (ton) karşılaştırılır, hangisi büyükse ücret onun üzerinden çıkar. 1 m³ = 1 ton kabul edilir.

Örnek: 3 m³ hacminde, 800 kg ağırlığında bir yükte hacim 3, ağırlık 0,8’dir; ücret 3 birim üzerinden hesaplanır. Aynı hacimde 4.200 kg’lık bir yükte ise 4,2 birim esas alınır. LCL’de asgari bir birim ücreti uygulanması yaygındır; çok küçük gönderilerde toplam bedel bu tabana takılır.

Hava navlunu: ücrete esas ağırlık

Havada fiyat ücrete esas ağırlık (chargeable weight) üzerinden çıkar. İki değer karşılaştırılır:

• Gerçek (brüt) ağırlık, kg.
• Hacim ağırlığı: uzunluk × genişlik × yükseklik (cm) ÷ 6.000.

Hangisi büyükse tarife ona uygulanır. 6.000 böleni havayolu kargosunda yaygın kabuldür ve bir metreküp yaklaşık 167 kg’a karşılık gelir. Hızlı kurye (express) taşımalarında çoğunlukla 5.000 böleni kullanılır; aynı kutu için daha yüksek bir hacim ağırlığı çıkar.

Örnek: 100 × 80 × 90 cm ölçülerinde, 90 kg ağırlığında bir koli. Hacim ağırlığı 720.000 ÷ 6.000 = 120 kg olur ve ücret 120 kg üzerinden hesaplanır.

Hava tarifeleri kademelidir: ağırlık arttıkça kilo başına birim fiyat düşer. Ücrete esas ağırlık genellikle bir üst 0,5 kg’a yuvarlanır ve tarifelerde asgari ücret (minimum charge) uygulanır; küçük gönderilerde fatura bu tabana takılabilir. Bunun üzerine havaalanı elleçleme, güvenlik taraması ve yakıt ek ücreti eklenir.

Karayolu: komple araç ve ldm

Karayolunda komple (FTL) taşımada fiyat araç bazlıdır; belirli bir güzergâhta bir aracın bedeli konuşulur. Yükün hacmi veya ağırlığı, aracın kapasitesini aşmadığı sürece fiyatı değiştirmez.

Parsiyel (LTL) taşımada ölçü çoğunlukla ldm’dir (yükleme metresi). 1 ldm, aracın yükleme zemininin tam genişliğinde 1 metrelik alan demektir. Standart tenteli yarı römorkun yükleme uzunluğu 13,60 metredir; yani araç kabaca 13,6 ldm’dir.

Hesap zemin üzerinden yürür. 120 × 80 cm ölçüsündeki bir Euro palet, araç genişliğinde ikişerli dizildiğinde 0,4 ldm yer tutar. Üzerine yük konamıyorsa o alan tek başına ücretlendirilir.

Parsiyelde ayrıca bir ağırlık-ldm dönüşümü uygulanır: her ldm için sözleşmede belirlenmiş bir ağırlık karşılığı vardır ve yük bunu aşarsa ücret ağırlıktan hesaplanır. Avrupa gruplaj taşımalarında yaygın karşılık 1 ldm = 1.750 kg’dır (13,6 ldm × 1.750 kg ≈ 24 ton yükleme kapasitesi). Bu oran taşıyıcıya ve hatta göre değişebilir (genellikle 1.500-2.000 kg bandında); sözleşmede teyit edilmelidir.

Fiyatı belirleyen etkenler

• Hat ve yön: Aynı iki nokta arasında gidiş ile dönüş fiyatı çoğu zaman aynı değildir. Boş ekipmanın biriktiği yönde navlun düşer.
• Aktarma sayısı: Direkt servis genellikle daha kısa ve öngörülebilir transit süre sunar. Aktarmalı servis çoğu zaman daha ucuzdur, ancak bu her hatta geçerli değildir; yoğun ana hatlarda direkt servis fiyat olarak da rekabetçi olabilir. Aktarma sayısı arttıkça transit süre uzar.
• Sezon: Talebin yoğunlaştığı dönemlerde sezon ek ücreti (PSS) ve genel tarife artışı (GRI) devreye girer.
• Ekipman tipi: Frigorifik, open top, flat rack ve tank konteyner standart kuru konteynerden pahalıdır; bulunabilirliği de sınırlıdır.
• Yük cinsi: Tehlikeli madde sınıfı, sıcaklık kontrolü, ağır tonaj veya gabari dışı ölçüler tarifeyi ayrı bir banda taşır.
• Arz-talep: Gemi kapasitesi, ekipman kıtlığı, rota değişiklikleri ve geçiş kısıtları fiyatı haftalar içinde hareket ettirebilir.
• Geçerlilik: Deniz navlununda spot fiyatlar kısa vadelidir; tarihi geçmiş teklif bağlayıcı değildir.

Sık görülen ek ücret kalemleri

Kısaltma	Açılımı	Neyi karşılar
BAF	Bunker Adjustment Factor	Yakıt fiyatı dalgalanması
LSS	Low Sulphur Surcharge	Düşük kükürtlü yakıt kullanımı
CAF	Currency Adjustment Factor	Kur farkı
PSS	Peak Season Surcharge	Yoğun sezon talebi
GRI	General Rate Increase	Genel tarife artışı
PCS	Port Congestion Surcharge	Liman sıkışıklığı
War Risk	Savaş riski ek ücreti	Riskli bölge geçişi

Deniz taşımacılığında gemi yakıtının kükürt içeriği IMO’nun MARPOL Ek VI düzenlemesiyle sınırlıdır (küresel üst sınır 1 Ocak 2020’den beri %0,50 m/m; Baltık, Kuzey Denizi, Kuzey Amerika ve ABD Karayipleri gibi emisyon kontrol bölgelerinde %0,10 m/m; Akdeniz de 1 Mayıs 2025’ten itibaren bu bölgeler arasındadır). LSS bu yakıt maliyet farkını yansıtan kalemdir.

Teklif karşılaştırırken bakılacaklar

1. Kapsam: Teklif liman-liman (port to port) mı, kapıdan kapıya (door to door) mı? Fark, iç taşıma ve terminal kalemlerinin kimde olduğudur.
2. Teslim şekli: Hangi Incoterms 2020 kuralı geçerli? FOB’da çıkış masrafları satıcıda, navlun alıcıdadır. CIF’te navlun ve asgari yük sigortası (ICC C) satıcıya aittir ama varış terminali masrafları genellikle alıcıda kalır. FOB ve CIF yalnız deniz ve iç su yolu taşımaları içindir; konteyner, hava ve çok modlu taşımalarda FCA/CIP önerilir.
3. Dahil kalemler: THC çıkışta mı varışta mı dahil, ordino ve doküman ücreti var mı, ek ücretler sabitlenmiş mi yoksa “yürürlükteki tarife” mi?
4. Serbest süre: Varışta kaç gün demuraj ve detansiyon muafiyeti tanındığı. Birkaç günlük fark, bazı hatlarda navlun farkından büyük olabilir.
5. Transit süre ve aktarma: Tahmini süre ve kaç aktarma yapıldığı.
6. Para birimi: Hangi kurdan ve hangi tarihteki değerle faturalanacağı.

Yaygın hatalar

• Yalnız navlun rakamına bakmak. Karşılaştırma ancak kapıdan kapıya bütün kalemler yan yana yazıldığında anlamlıdır.
• Hacim ağırlığını hesaba katmamak. Hafif ama hacimli yüklerde hava navlunu, tartıdaki kilonun çok üstüne çıkar.
• Ölçüyü ambalajsız vermek. Ücret, paletli ve ambalajlı dış ölçüler üzerinden hesaplanır; palet yüksekliği de hacme girer.
• İstiflenebilirliği belirtmemek. Üzerine yük konamayan parsiyel gönderi, kapladığı zeminin tamamı kadar ldm ücretlendirilir.
• Özel ekipmanı geç talep etmek. Frigorifik veya açık üstü ekipmanda asıl sorun fiyattan çok bulunabilirliktir.
• Serbest süreyi yük varmadan planlamamak. Gümrük evrakı hazır değilse demuraj ve detansiyon hızla birikir.
• Navlunun vergi matrahına etkisini unutmak. 4458 sayılı Gümrük Kanunu’nun 27. maddesi uyarınca ithalatta gümrük kıymeti, eşyanın bedeline Türkiye’ye giriş liman veya yerine kadar oluşan taşıma ve sigorta giderleri ile bu nakliyeyle ilgili yükleme ve elleçleme giderleri (THC gibi kalemler de buna girebilir) eklenerek bulunur; yüksek navlun ödenecek vergiyi de yükseltir.
• Sigortayı navluna dahil sanmak. Taşıyıcının sorumluluğu ilgili konvansiyonlarla sınırlıdır; yük sigortası ayrı yaptırılır.