FCA teslim şekli nedir? Risk devri ve FOB farkı

FCA ne demek

FCA, İngilizce Free Carrier ifadesinin kısaltmasıdır; Türkçede Taşıyıcıya Masrafsız olarak geçer. Incoterms 2020’nin her taşıma moduna uygun kurallarından biridir. Karayolu, havayolu, demiryolu, denizyolu ve intermodal taşımada kullanılabilir.

Kuralın çekirdeği şudur: satıcı malı, alıcının belirlediği taşıyıcıya ya da alıcının gösterdiği başka bir kişiye, sözleşmede yazılı yerde teslim eder. İhracat gümrük işlemleri ve bu işlemlerin masrafı satıcıya aittir. Ana taşıma sözleşmesi, transit formaliteleri ve ithalat gümrüğü alıcıya aittir.

FCA’nın ayırt edici özelliği, yükümlülüklerin teslim yerinin satıcının işyeri olup olmamasına göre değişmesidir. Teslim yeri satıcının fabrikası olabileceği gibi bir liman terminali, havalimanı kargo acentesi deposu, taşıyıcının konsolidasyon deposu veya gümrüklü bir saha da olabilir.

Incoterms kuralları yalnızca teslim, masraf, risk ve belge sorumluluklarını düzenler. Mülkiyetin ne zaman geçtiğini, ödeme şeklini, uygulanacak hukuku ve uyuşmazlık çözüm yerini düzenlemez. Bunlar satış sözleşmesinde ayrıca yazılmalıdır.

Masraf ve risk nerede devrolur

FCA’da riskin ve satıcı masraflarının devri aynı anda gerçekleşir: teslim anında. Ancak teslimin tam olarak ne zaman gerçekleştiği, seçilen yere göre değişir. Bu iki senaryo, uygulamada en çok karıştırılan noktadır.

Senaryo 1 — teslim yeri satıcının işyeri: Mal, alıcının gönderdiği araca yüklendiğinde teslim edilmiş olur. Yükleme satıcının yükümlülüğü ve masrafındadır.

Senaryo 2 — teslim yeri başka bir yer (terminal, taşıyıcı deposu, acente deposu): Satıcı malı kendi taşıma aracıyla o yere getirir. Mal, satıcının aracının üzerinde ve boşaltılmaya hazır hâlde taşıyıcının tasarrufuna bırakıldığında teslim edilmiş sayılır. Satıcı aracı boşaltmakla yükümlü değildir. Boşaltma alıcı tarafındadır.

Kısaca: teslim yeri satıcının işyeriyse araca yükleme satıcıya aittir; başka bir yerdeyse satıcı yüklemekle değil, malı araç üstünde boşaltılmaya hazır bırakmakla yükümlüdür ve araçtan boşaltma alıcıya aittir.

Sigorta konusunda FCA nettir. Taraflardan hiçbirinin sigorta yaptırma yükümlülüğü yoktur. Incoterms 2020’de sigorta yükümlülüğü yalnızca CIF ve CIP kurallarında satıcıya aittir. FCA’da alıcı, riski üstlendiği andan itibaren yükü kendi menfaatine sigortalatmak isterse bunu kendi poliçesiyle yapar. Poliçe yoksa ana taşımada doğan hasar, riski teslim anından itibaren üstlenen alıcının üzerinde kalır; taşıyıcıya karşı talep hakkı ise ilgili konvansiyonların (CMR, Montreal, Lahey-Visby) sorumluluk sınırlarıyla kısıtlıdır.

Kalem	Satıcı	Alıcı
İhracata uygun ambalaj ve işaretleme	✓
İhracat gümrük beyanı, izin ve masrafları	✓
Teslim yerine kadar ön taşıma (yer satıcının işyeri değilse)	✓
Satıcının işyerinde araca yükleme	✓
Belirtilen teslim yerinde araçtan boşaltma		✓
Teslimden sonraki terminal elleçleme masrafları		✓
Ana taşıma sözleşmesi ve navlun		✓
Yük sigortası	zorunlu değil	zorunlu değil
Transit ülke geçiş formaliteleri		✓
İthalat gümrüğü, vergi ve harçlar		✓
Varış yerinde boşaltma		✓

Satıcının yükümlülükleri

• Malı sözleşmeye uygun teslim etmek, ticari fatura ve talep edilen uygunluk belgelerini vermek.
• İhracat gümrük beyanını yapmak, ihracat izin ve lisanslarını almak, masraflarını üstlenmek.
• Malı ihracata uygun şekilde ambalajlamak ve işaretlemek.
• Malı belirtilen yere getirmek; yer kendi işyeri ise araca yüklemek.
• Taşıma sözleşmesi yapma yükümlülüğü yoktur; ancak alıcının talebi üzerine ya da ticari teamül varsa ve alıcı zamanında aksini bildirmemişse, taşımayı alıcının risk ve masrafı üzerine olağan şartlarla ayarlayabilir.
• Teslim anına kadar tüm masrafları ve hasar riskini taşımak.
• Teslimin gerçekleştiğine dair olağan belgeyi alıcıya sağlamak.
• Alıcının talebi, riski ve masrafı karşılığında transit ve ithalat için gereken belgelerin teminine yardım etmek (menşe ispatı için EUR.1/EUR-MED veya menşe şahadetnamesi; AB ile gümrük birliği kapsamında serbest dolaşımı gösteren ATR ise menşe belgesi değil dolaşım belgesidir). Türkiye’de ATR ve EUR.1 ihracat sırasında ihracatçı tarafından düzenletilip gümrükçe vize edilir.

Alıcının yükümlülükleri

• Taşıyıcıyı belirlemek, taşıma sözleşmesini yapmak, navlunu ödemek.
• Taşıyıcının adını, teslim tarihini ve teslim noktasını satıcıya yeterli süre önce bildirmek.
• Teslim anından itibaren riski ve masrafları üstlenmek.
• Teslim yeri satıcının işyeri değilse boşaltmayı yaptırmak.
• İthalat gümrükleme, vergi ve transit formalitelerini yürütmek.
• Bildirimi geciktirmesi veya belirlediği taşıyıcının zamanında gelmemesi hâlinde doğan ek masrafları karşılamak; mal sözleşmeye açıkça tahsis edilmişse hasar riski de kararlaştırılan tarihten (ya da teslim süresinin bitiminden) itibaren alıcıya geçer.

Incoterms 2020 yeniliği: “yüklendi” kaydı taşıyan konşimento

Eski sürümlerde FCA’nın pratik bir sorunu vardı. Konteyner ihracatında satıcı malı terminalde teslim eder ve karşılığında bir teslim tesellüm belgesi alır. Akreditif ise çoğu zaman “yüklendi” (on board) kaydı taşıyan konşimento ister. Taşıma sözleşmesinin tarafı olmayan satıcı bu belgeyi temin edemiyordu. Bu yüzden akreditifli işlemlerde satıcılar FCA yerine FOB’a yöneliyordu.

Incoterms 2020 buna isteğe bağlı bir mekanizma ekledi. Taraflar anlaşırsa alıcı, kendi taşıyıcısına, alıcının masraf ve riski üzerine olmak kaydıyla satıcıya “yüklendi” kaydı taşıyan bir taşıma belgesi (konşimento) düzenlemesi talimatı verir; satıcı da bu belgeyi alıcıya iletir.

İki nokta önemlidir. Bu düzenleme otomatik değildir, satış sözleşmesinde açıkça kararlaştırılmalıdır ve taşıyıcının kabulü gerekir. Ayrıca belgenin düzenlenmesi risk devrinin anını değiştirmez; risk yine teslim anında geçer.

Ne zaman doğru seçim

• Konteyner yüklerinde. Konteyner limanda gemiye değil, terminale veya konsolidasyon deposuna teslim edilir. FCA bu fiilî durumu doğru yansıtır.
• Havayolu taşımalarında. Mal, acente deposuna veya kargo terminaline teslim edilir.
• Karayolu ve demiryolu ihracatında, alıcı kendi taşıyıcısıyla çalışıyorsa.
• Alıcının navlun pazarlık gücü daha iyiyse ya da kendi taşıma ve sigorta programı varsa.
• EXW yerine. EXW’de ihracat formalitelerinin yükü alıcıdadır; oysa Türkiye’de ihracat beyannamesi Türkiye’de yerleşik ihracatçı adına tescil edilebildiğinden yurt dışındaki alıcı bunu fiilen yapamaz. Bu da ihracat kaydı ve KDV istisnası açısından sorun çıkarır. FCA’da ihracat gümrüğü satıcıdadır.

Konteynerde FOB yerine neden FCA: FAS, FOB, CFR ve CIF yalnızca deniz ve iç su yolu taşımasına özgüdür ve riskin mal gemiye yüklendiğinde geçtiğini kabul eder. Konteyner ihracatında ise satıcı konteyneri terminalde bırakır, gemiye yükleme günler sonra olabilir. FOB yazıldığında satıcı, konteyner artık kendi kontrolünde olmadığı hâlde gemiye yükleninceye kadarki riski taşımaya devam eder. Terminalde çıkan hasar, yanlış istifleme veya gemi değişikliği satıcının üzerinde kalır. FCA bu boşluğu kapatır.

Ne zaman yanlış seçim

• Alıcının ihracat ülkesinde taşıma organize edecek yapısı yoksa. Taşıyıcı ataması gecikirse mal satıcının deposunda bekler ve bekleme masrafı tartışması çıkar.
• Alıcı kapıya teslim bekliyorsa. FCA varışta boşaltmayı, ithalat gümrüğünü ve vergileri kapsamaz. Kapıdan kapıya teslim isteniyorsa DAP (varışta araç üstünde, boşaltma alıcıda), DPU (varışta boşaltılmış) veya DDP (ithalat gümrüğü ve vergiler dâhil) değerlendirilmelidir; ithalat vergilerini satıcıya yükleyen tek kural DDP’dir.
• Satış fiyatına navlun dahil edilmişse ve taşıma kontrolü satıcıda kalacaksa. Bu durumda CPT veya CIP daha uygundur.
• Teslim yeri kesin belirlenemiyorsa. Belirsiz yer, belirsiz risk devri demektir.

Yaygın hatalar

• Teslim yerini eksik yazmak. Doğru format “FCA [tesis adı ve tam adres], Incoterms 2020” şeklindedir. Sadece şehir adı yazmak teslim anını belirsizleştirir.
• Incoterms sürümünü belirtmemek. Sürüm yazılmazsa hangi metnin uygulanacağı tartışmalı hâle gelir.
• İki teslim senaryosunu karıştırmak. Satıcının işyerinde yükleme satıcıya aittir; başka bir yerde boşaltma satıcıya ait değildir.
• FCA’yı EXW ile aynı sanmak. İhracat gümrüğü FCA’da satıcıda, EXW’de alıcıdadır.
• Sigortayı satıcıdan beklemek. FCA’da sigorta yükümlülüğü yoktur, ayrıca kararlaştırılmalıdır.
• Konteyner yükünde FOB yazmak. Risk devri ile fiilî teslim noktası arasında satıcı aleyhine bir boşluk doğar.
• Terminal masraflarını netleştirmemek. Teslim noktasından önceki elleçleme satıcıda, sonrası alıcıdadır. Taşıyıcı faturasındaki kalem adları her zaman bu ayrımı yansıtmaz; yazılı olarak kararlaştırmak gerekir.
• Alıcının taşıyıcı bildirimini geç yapması. Bu gecikme ek masraf ve bekleme sorumluluğunu alıcıya yükler; mal sözleşmeye açıkça tahsis edilmişse hasar riski de kararlaştırılan tarihten itibaren alıcıya geçer.
• Incoterms’in mülkiyeti devrettiğini sanmak. Mülkiyet devri satış sözleşmesine ve uygulanacak hukuka bağlıdır.
• “Yüklendi” kaydı düzenlemesinin kendiliğinden işlediğini sanmak. Bu opsiyon yalnızca taraflar anlaşırsa geçerlidir.

Teslim şekli seçiminin taşıma modu, gümrük işlemleri ve ödeme yöntemiyle birlikte kurgulanması gerekir; bu konuda gümrük müşavirliği ve mevzuat danışmanlığı kapsamında değerlendirme yapılabilir.