EXW nedir? Ex Works'te risk ve masraf dağılımı

EXW ne demek

EXW, İngilizce Ex Works ifadesinin kısaltmasıdır; Türkçede “işyerinde teslim” olarak kullanılır. Milletlerarası Ticaret Odası’nın (ICC) yayımladığı Incoterms 2020 kural setindeki on bir kuraldan biridir ve satıcının yükümlülüğünün en dar olduğu kuraldır. Satıcı yalnızca malı kendi tesisinde ya da kararlaştırılan başka bir yerde (örneğin üçüncü taraf depo veya terminal) hazır eder; ondan sonrası alıcının işidir.

Kural yazılırken teslim yeri de belirtilir: “EXW – Gebze fabrika, Türkiye (Incoterms 2020)” gibi. Teslim yeri adres düzeyinde, mümkünse tesis içindeki noktaya kadar (hangi rampa, hangi depo kapısı) tarif edilmelidir. Yer belirsiz kalırsa alıcı aracını nereye göndereceğini bilemez; bekleme ve boşa sefer masrafı doğar.

EXW her taşıma modunda kullanılabilir: karayolu, denizyolu, havayolu, demiryolu ve intermodal taşımaların hepsinde geçerlidir. Malın konteynerle mi yoksa paletli hava kargo olarak mı gideceği kuralın işleyişini değiştirmez.

Bir noktanın altı çizilmeli: Incoterms kuralları malın mülkiyetinin ne zaman geçtiğini, ödemenin nasıl yapılacağını ve sözleşmeye hangi ülkenin hukukunun uygulanacağını düzenlemez. Bunlar satış sözleşmesinin ayrı maddeleridir. Incoterms yalnızca teslim, risk devri, masraf paylaşımı ve gümrük/belge yükümlülüklerini tanımlar.

Masraf ve risk nerede devrolur

EXW’de risk devri ile masraf devri aynı noktada gerçekleşir. Bu, kuralın kolay taraflarından biridir; ancak devir noktası çoğu kişinin sandığı yer değildir.

Devir anı, malın kararlaştırılan yerde ve kararlaştırılan tarihte alıcının emrine hazır tutulduğu andır. Yani mal alıcının aracına yüklendiğinde değil, satıcının deposunda ayrılıp hazır edildiğinde. Satıcının malı aracın üzerine koyma yükümlülüğü yoktur.

Buna bağlı bir şart var: malın o sözleşmeye tahsis edilmiş, ayrıştırılmış olması gerekir. Depodaki genel stoktan hangi partinin bu alıcıya ait olduğu belirlenmemişse teslim gerçekleşmiş sayılmaz.

Kalem	Satıcı	Alıcı
Ambalajlama, malı teslim yerinde hazır tutma	Evet	—
Araca yükleme	Zorunlu değil	Evet
İhracat gümrük beyanı, izin ve harçları	—	Evet
Ön taşıma ve terminal masrafları	—	Evet
Ana taşıma (navlun)	—	Evet
Yük sigortası	Zorunlu değil	Zorunlu değil
Transit ve ithalat gümrüğü, vergi ve harçlar	—	Evet
Varışta boşaltma	—	Evet
Belge teminine yardım	Talep hâlinde, masrafı alıcıda	Talep eder ve öder

Sigorta satırı önemli. EXW’de hiçbir tarafın sigorta yaptırma zorunluluğu yoktur. Incoterms 2020’de sigorta yükümlülüğü yalnızca CIF ve CIP kurallarında satıcıya aittir. Riski taşıyan taraf alıcı olduğu için poliçeyi de alıcının yaptırması mantıklıdır.

Satıcının yükümlülükleri

• Malı sözleşmeye uygun şekilde, faturası ve varsa uygunluk belgeleriyle hazırlamak.
• Malı kararlaştırılan yerde ve tarihte alıcının emrine hazır tutmak; malın o ticaret dalında ambalajsız taşınmasının mutat olduğu hâller (örneğin dökme yük) dışında, ticari teamüle uygun ambalajlamak ve işaretlemek.
• Alıcının malı teslim alabilmesi için gereken her türlü bildirimi yapmak.
• Teslim anına kadar malın kaybı ve hasarı riskini taşımak.
• Alıcı talep ederse ihracat ve ithalat için gereken belge ve bilgilerin teminine yardımcı olmak; bunun riski ve masrafı alıcıya aittir.
• Teslimden önceki kontrol, tartım, ölçüm ve sayım masraflarını karşılamak.

Satıcının yapmadıkları da en az bunlar kadar belirleyicidir: araca yükleme yok, ihracat beyanı yok, taşıma sözleşmesi yok, sigorta yok.

Alıcının yükümlülükleri

• Malı kararlaştırılan yer ve zamanda teslim almak, aracı temin etmek.
• Yükleme işini ve masrafını üstlenmek.
• İhracat gümrük işlemlerini yaptırmak; gereken izin, lisans ve güvenlik beyanlarını temin etmek.
• Taşımanın tamamını organize etmek ve ödemek; navlun, terminal ve elleçleme masrafları alıcıdadır.
• Transit ülke ve ithalat ülkesindeki gümrük işlemleri ile vergi ve harçları karşılamak.
• Teslim zamanını ve/veya yerini belirleme hakkı kendisindeyse, bunu satıcıya yeterli süre önce bildirmek.
• Aracı zamanında göndermez veya teslim yerini bildirmezse, o tarihten itibaren doğan ek masraf ve riski üstlenmek; bu erken risk devri, malın sözleşme malı olarak açıkça ayrıştırılmış (tahsis edilmiş) olması koşuluna bağlıdır.

Ne zaman doğru seçim

• Yurt içi satışlarda. Gümrük işlemi olmadığı için EXW’nin asıl sakıncası ortadan kalkar; alıcı aracını gönderir, malı alır.
• Alıcının satıcı ülkesinde yerleşik bir tüzel kişiliği veya şubesi (vergi kaydı ve ihracatçı birliği üyeliği ile birlikte) varsa. Bu durumda ihracat beyanını fiilen verebilecek bir yapı vardır. Gümrük müşaviri yalnızca temsil hizmeti verir; yerleşiklik şartını karşılamaz.
• Fiyat karşılaştırması yapılırken. Tekliflerin çıplak mal bedelini görmek isteyen alıcı, referans olarak EXW fiyatı ister; sonra taşıma kalemlerini kendi hesaplar.
• Numune, prototip ve küçük partilerde; alıcının kurye veya entegratör firmasının kapıdan alıp tüm işlemleri yürüttüğü durumlar.

Ne zaman yanlış seçim

Uluslararası satışta EXW çoğu zaman yanlış kuraldır. Sebep tek bir noktada toplanır: ihracat gümrük beyanı. EXW’de bu yükümlülük alıcıdadır, ama alıcı satıcının ülkesinde yerleşik değildir. Türkiye dâhil birçok ülkede ihracat beyanını verecek kişinin o ülkede yerleşik olması ve vergi kaydının bulunması aranır. Yurt dışındaki alıcı bu şartı sağlamaz. Sonuçta beyanı fiilen satıcı yaptırır; sözleşmede yazan kural ile sahada yapılan iş birbirinden ayrılır. Bu ayrışma, sorun çıktığında masrafın ve sorumluluğun kime ait olduğunu tartışmalı hâle getirir.

Bu nedenle uluslararası işlemlerde EXW yerine FCA (Free Carrier) kullanılması yaygın olarak tavsiye edilir. FCA’da ihracat gümrüğü satıcıdadır. Teslim yeri satıcının tesisi seçilirse malı alıcının aracına yükleme de satıcıya geçer — EXW’den iki farkı budur. Buna karşılık beyan hem hukuken hem fiilen doğru tarafta olur ve ihracatın belgelenmesi sorunu ortadan kalkar.

İkinci sorun ihracat istisnası. Türkiye’de ihracat teslimleri KDV yönünden istisna kapsamındadır; fakat istisnadan yararlanmak için ihracatın gümrük beyannamesiyle belgelenmesi gerekir. Beyan pratikte Türkiye’de yerleşik satıcı adına verilir. Sorun, alıcının kendi gönderdiği taşıyıcı veya müşavir üzerinden beyannamenin başka bir ihracatçı adına düzenlendiği ya da satıcıya beyanname örneğinin ve kapanış bilgisinin hiç ulaşmadığı hâllerde çıkar; bu durumda satıcının elinde istisnayı belgeleyecek beyanname bulunmaz. Bu durumda iade süreci tıkanır, işlem yurt içi teslim gibi değerlendirilerek KDV’li fatura gündeme gelebilir. EXW’nin “kolay” görünen tarafının en pahalı sonucu budur.

Üçüncüsü yükleme belirsizliğidir. Risk mal hazır tutulduğunda geçtiğine göre, forklift satıcının, operatör satıcının çalışanı, ama risk alıcınındır. ICC’nin açıklayıcı notları, satıcı fiilen yükleme yaparsa bunu alıcının risk ve masrafı üzerine yaptığı yönündedir. Yine de sözleşmeye “yükleme satıcı tarafından ve satıcının riskiyle yapılır” gibi açık bir madde yazmak bu tartışmayı baştan kapatır.

Yaygın hatalar

• Teslim yerini eksik yazmak. “EXW Türkiye” bir teslim şekli değildir. Şehir, tesis adresi ve mümkünse yükleme noktası belirtilmelidir.
• Incoterms sürümünü belirtmemek. Kuralın yanına “(Incoterms 2020)” eklenmezse hangi metnin uygulanacağı belirsiz kalır.
• “EXW yükleme dâhil” gibi karma ifadeler kullanmak. Kuralı değiştirmek gerekiyorsa sözleşmede ayrı bir madde ile açıkça yazılmalı; kural adının yanına iliştirilen serbest ifadeler yorum farkı yaratır.
• Risk devrini yükleme anı sanmak. En yaygın yanlış budur; devir, malın alıcının emrine hazır tutulduğu andır.
• Sigortasız yola çıkmak. EXW’de sigorta kimsenin zorunluluğu değildir; riski taşıyan alıcı poliçesini kendisi yaptırmalıdır.
• İhracat belgelerini satıcıdan ücretsiz beklemek. Satıcının belge yardımı yükümlülüğü vardır, ama masraf ve risk alıcıya aittir.
• Yerleşiklik şartını atlamak. Alıcı satıcının ülkesinde beyan veremeyecekse EXW baştan uygulanabilir değildir.
• Bekleme ve depolama masraflarını hesaba katmamak. Alıcı aracı geç gönderirse doğan masraflar alıcıya geçer.

Teslim şeklinin gümrük ve vergi tarafıyla birlikte, sevkiyattan önce değerlendirilmesi sonradan çıkan masrafların çoğunu önler. Gümrük müşavirliği ve mevzuat danışmanlığı hizmetleri de tam olarak bu değerlendirmenin yapıldığı yerdir.