Kısa cevap
FOB, satıcının malı alıcının belirlediği gemiye yükleme limanında yüklemesi demektir. İhracat gümrük işlemleri satıcıya aittir. Mal gemiye yüklendiği anda hasar ve masraf sorumluluğu alıcıya geçer; ana navlun alıcıya aittir; hiçbir tarafa sigorta yaptırma yükümlülüğü getirilmez, yükleme sonrası riski taşıdığı için nakliyat sigortasını pratikte alıcı yaptırır. Kural yalnızca deniz ve iç su yolu taşımasında geçerlidir; konteyner yüklerinde FCA kullanılmalıdır.
FOB ne demek
FOB (Free On Board), Türkçede Gemide Teslim olarak anılan bir teslim şeklidir. Anlamı, malın belirtilen yükleme limanında gemide teslim edilmesidir. Satıcı, alıcının tahsis ettiği gemiye malı yükler; teslim borcu orada sona erer.
Incoterms 2020 setinde on bir kural bulunur. Bunların yedisi her taşıma moduna uygundur (EXW, FCA, CPT, CIP, DAP, DPU, DDP). Dört tanesi yalnızca deniz ve iç su yolu taşımasına özgüdür: FAS, FOB, CFR ve CIF. FOB bu ikinci gruptadır. Havayolu, karayolu, demiryolu ve konteynerli intermodal taşımada FOB uygun bir kural değildir.
Kural yazılırken yükleme limanı belirtilir: “FOB Mersin Incoterms 2020” gibi. FOB varış tarafını hiç düzenlemez.
Masraf ve risk nerede devrolur
Bazı kurallarda masraf ve risk farklı noktalarda el değiştirir. FOB’da bu iki nokta çakışır, ama ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekir.
Risk devri: Mal, yükleme limanında gemiye yüklendiği anda hasar ve kayıp riski alıcıya geçer. O andan önceki her hasar satıcıya aittir. Bir istisna vardır: alıcı gemiyi zamanında tahsis etmez, gemi adını ve yükleme zamanını bildirmez ya da tahsis ettiği gemi malı almazsa, risk, kararlaştırılan tarihten; tarih kararlaştırılmamışsa satıcının kararlaştırılan süre içinde bildirdiği tarihten; böyle bir bildirim de yoksa kararlaştırılan teslim süresinin bitiminden itibaren alıcıya geçebilir. Bunun şartı, malın sözleşme malı olarak açıkça ayrılmış olmasıdır.
Masraf devri: Satıcı, malı gemiye yükleyene kadarki masrafları ve ihracat gümrük masraflarını üstlenir. Bu noktadan sonrası alıcıdadır: ana navlun, varış limanı masrafları, ithalat gümrüğü, iç dağıtım.
Terminal masrafları (THC) en çok tartışılan kalemdir. Bu masrafın hangi tarafa fatura edildiği hat ve navlun sözleşmesine göre değişir; satış sözleşmesinde açıkça yazılmazsa çift ödeme ya da açıkta kalan bir kalem doğar.
Incoterms kuralları yalnızca masraf, risk ve işlem yükümlülüğünü paylaştırır. Mülkiyetin ne zaman geçtiğini, ödeme şeklini, uygulanacak hukuku ve uyuşmazlığın nerede çözüleceğini düzenlemez. Bunlar satış sözleşmesinde ayrıca kararlaştırılır.
Satıcının yükümlülükleri
- Malı sözleşmeye uygun hazırlamak, ambalajlamak ve işaretlemek.
- İhracat gümrük beyanını yapmak, ihracat izin ve belgelerini almak.
- Malı yükleme limanına getirmek.
- Alıcının belirlediği gemiye, kararlaştırılan tarih veya süre içinde yüklemek.
- Teslimi kanıtlayan olağan belgeyi sağlamak; uygulamada çoğunlukla kaptan makbuzu (mate’s receipt) veya tesellüm belgesi. Taşıma sözleşmesini alıcı yaptığı için konşimentoyu alıcının taşıyıcısı düzenler.
- Yükleme tamamlandığında alıcıya yeterli bildirimi yapmak.
Satıcının sigorta yaptırma yükümlülüğü yoktur.
Alıcının yükümlülükleri
- Gemiyi tahsis etmek, taşıma sözleşmesini yapmak ve ana navlunu ödemek.
- Gemi adını, yükleme yerini ve zamanını satıcıya zamanında bildirmek.
- Mal gemiye yüklendikten sonraki tüm risk ve masrafları üstlenmek.
- İthalat gümrük işlemlerini yürütmek, vergi ve harçları ödemek.
- Bedeli sözleşmeye göre ödemek.
Alıcı için de sigorta zorunluluğu yoktur. Riski taşıyan taraf alıcı olduğu için nakliyat sigortasını pratikte alıcı yaptırır. “FOB’da sigorta satıcıya aittir” ifadesi yanlıştır.
| Kalem | Satıcı | Alıcı |
|---|---|---|
| Ambalaj ve işaretleme | Evet | — |
| İhracat ülkesinde iç taşıma | Evet | — |
| İhracat gümrük işlemleri ve belgeleri | Evet | — |
| Gemiye yükleme (teslim anına kadar) | Evet | — |
| Gemi tahsisi ve taşıma sözleşmesi | — | Evet |
| Ana taşıma (navlun) | — | Evet |
| Sigorta | Zorunlu değil | Zorunlu değil; riski taşıdığı için genelde alıcı yaptırır |
| Yükleme limanı terminal masrafları | Hat ve sözleşmeye göre değişir | Hat ve sözleşmeye göre değişir |
| Varış limanında boşaltma | — | Evet (taşıma sözleşmesine göre) |
| İthalat gümrüğü ve vergiler | — | Evet |
| Varış ülkesinde iç dağıtım | — | Evet |
FOB, CFR ve CIF arasındaki fark
Üç kuralda da risk aynı noktada geçer: yükleme limanında mal gemiye yüklendiğinde. Fark masraf tarafındadır.
| Kural | Ana navlunu kim öder | Sigorta yükümlülüğü | Riskin geçtiği yer |
|---|---|---|---|
| FOB | Alıcı | Yok | Yükleme limanında gemide |
| CFR | Satıcı, varış limanına kadar | Yok | Yükleme limanında gemide |
| CIF | Satıcı, varış limanına kadar | Satıcıda | Yükleme limanında gemide |
CIF’te satıcı, sözleşme bedelinin en az %110’u tutarında, sözleşme para biriminde ve asgari teminat düzeyinde (Institute Cargo Clauses (C) veya benzeri kloz) kargo sigortası yaptırmak zorundadır. CFR ve CIF’te satıcı navlunu ödediği hâlde riskin yükleme limanında geçmesi, masraf ile riskin ayrıştığı klasik örnektir. FOB’da yükleme limanı, CFR ve CIF’te varış limanı yazılır.
Ne zaman doğru seçim
- Dökme ve konvansiyonel yüklerde: tahıl, cevher, kömür, hurda, kereste, çelik, ağır parça. Bu yüklerde mal fiilen gemiye yüklenir (on board), yani riskin devri fiziki gerçekle örtüşür.
- Alıcının kendi taşıma sözleşmesi veya kontratlı hattı olduğunda; alıcı navlunu daha iyi pazarlık ediyorsa.
- Gemi kiralama (charter) esaslı işlerde.
- Satıcının ihracat gümrüğünü kendi yürütebildiği, alıcının varış tarafını yönetebildiği durumlarda.
Ne zaman yanlış seçim
Konteyner yükleri. En sık ve en pahalı hata budur. FCL yükte konteyner ihracatçının tesisinde veya yükleme yerinde doldurulup mühürlenir ve terminale mühürlü olarak gelir; mühür terminalde vurulmaz. CFS’ye ise gruplama (LCL) yükleri teslim edilir ve konteynere istif ve mühürleme orada taşıyıcı veya acente tarafından yapılır. Konteyner sonra sahaya alınır. Gemiye yüklenmesi aynı gün olmayabilir; birkaç gün sonra, bazen gemi değişikliğiyle daha da geç gerçekleşir. FOB’da risk gemiye yükleme anına kadar satıcıdadır. Oysa satıcı bu süre boyunca mala fiilen erişemez, terminalde denetim yapamaz, elleçlemeye müdahale edemez. Terminalde yangın, devrilme, su baskını ya da geminin dolu kalkması nedeniyle konteynerin bekletilmesi hâlinde zarar satıcının riskindedir. Üstelik satıcının nakliyat poliçesi çoğu zaman terminal teslimiyle biter, alıcının poliçesi de henüz başlamaz; ortada teminatsız bir dönem oluşur. Buna bir de belge sorunu eklenir: taşıyıcı konteyneri teslim aldığında tesellüm kaydı taşıyan bir belge düzenler, yükleme kaydı taşıyan (on board) konşimento ancak yüklemeden sonra çıkar.
Doğru kural FCA’dır. FCA’da satıcının teslim borcu şöyle biter: belirlenen yer satıcının işyeri ise mal alıcının temin ettiği taşıma aracına yüklendiğinde; başka bir yer ise mal satıcının gelen aracı üzerinde, boşaltılmaya hazır şekilde taşıyıcının veya alıcının belirlediği kişinin emrine verildiğinde. Risk o anda alıcıya geçer. Incoterms 2020, FCA’da taraflar anlaşırsa alıcının taşıyıcıya talimat vererek satıcıya yükleme kaydı taşıyan konşimento düzenletmesine imkân tanır. Bu düzenleme, akreditifli işlemlerde FCA’ya yöneltilen eski itirazı hafifletir ama tümüyle gidermez: taşıyıcı böyle bir belgeyi düzenlemeyi kabul etmek zorunda değildir ve belge teslimden günler sonra çıkar.
Türkiye pazarında konteyner yüklerinde FOB alışkanlıkla kullanılır. Teklifte, faturada ve beyannamede teslim şekli FOB yazılır, fiziki teslim ise terminalde gerçekleşir. Fark, hasar çıkana kadar görünmez. Sözleşmede FCA’ya geçmek ek maliyet doğurmaz; sadece teslim noktasının doğru tanımlanmasını gerektirir.
Havayolu, karayolu ve demiryolunda FOB uygun değildir. “FOB havalimanı” veya “FOB fabrika” gibi ifadeler sözleşmeye yazılabilse de Incoterms 2020’de karşılığı yoktur; teslim noktası tanımsız kalır ve uyuşmazlık doğurur. Bu durumların doğru karşılığı FCA’dır. Satıcının ihracat gümrüğünü üstlenemediği hâllerde de FOB uygun değildir.
Yaygın hatalar
- Varış limanı yazmak. FOB’un yanına varış limanı yazıldığında kural ile fiili niyet çelişir. Varış limanı esaslı kurallar CFR ve CIF’tir.
- Incoterms sürümünü belirtmemek. “FOB Mersin” tek başına eksiktir; “Incoterms 2020” ibaresi eklenmelidir. Eski sürümler kendiliğinden yürürlükten kalkmaz, taraflar hangisine atıf yaparsa o uygulanır.
- Sigortayı kimsenin yaptırmaması. FOB’da iki tarafa da sigorta yükümlülüğü yüklenmez. Kimse yaptırmazsa yük teminatsız seyreder.
- İthalat vergisinin düşeceğini sanmak. İthalatta gümrük kıymeti, malın Türkiye Gümrük Bölgesi’ne giriş liman veya yerine kadarki taşıma, yükleme ve elleçleme ile sigorta giderlerini içerir (4458 sayılı Gümrük Kanunu m. 27/1-(e)). FOB alınsa da navlun ve sigorta kıymete eklenir, vergi matrahı buna göre hesaplanır.
- Yükleme masraflarını tanımsız bırakmak. Navlun sözleşmesinin liner terms mi yoksa FI/FIOS esaslı mı olduğu, yükleme ve istif masrafının kime kalacağını belirler. “FOB stowed and trimmed” gibi ek ibareler kullanılacaksa, ibarenin yalnız masrafı mı yoksa riski de mi kaydırdığı sözleşmede açıkça yazılmalıdır.
- Bildirim yükümlülüğünü ihmal etmek. Alıcı gemi bilgisini geç verirse hem ek masraf hem erken risk devri doğar.
- FOB’u fiyat türü sanmak. “FOB fiyat” ifadesi yaygındır ama FOB bir fiyatlandırma kalemi değil, teslim şeklidir; belirlediği şey masraf ve riskin nerede el değiştirdiğidir.
Deniz taşımasında kural seçimi, gümrük süreci ve yük sigortası birlikte kurgulandığında bu hataların çoğu sözleşme aşamasında önlenir.
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş değildir. Mevzuat değişir; işleme başlamadan önce güncel durum teyit edilmelidir.