Kısa cevap
Gümrük vergisi; mal bedeline navlun, sigorta ve kanunda sayılan royalti, komisyon, kalıp gibi ilaveler eklenerek bulunan gümrük kıymeti üzerinden hesaplanır. Oran GTİP ve menşeye göre değişir. Sırayla gümrük vergisi, ilave gümrük vergisi, damping ve ÖTV biner; KDV ise bu vergiler dahil matrahtan alınır. Kur, tescil tarihindeki TCMB döviz satış kurudur.
Verginin tabanı: gümrük kıymeti
Vergi kalemlerinin çoğu tek bir sayıdan türer: gümrük kıymeti. Bu sayı faturadaki mal bedeli değildir. Eşyanın satış bedeline, eşya Türkiye gümrük bölgesine girene kadar oluşan navlun ve sigorta giderleri eklenir; 4458 sayılı Gümrük Kanunu’nun 27. maddesi bu ilaveleri sayar. Sonuç, teslim şekliniz EXW ya da FOB olsa bile CIF’e denk bir tabandır. İstisnaları ayrıca kontrol edin: beyanname damga vergisi maktudur, dampinge karşı vergi birim başına sabit tutar olarak da alınabilir, KKDF’nin matrahı ise kıymet değil ithalat bedelidir.
Satış bedeline eklenmesi gereken diğer kalemler:
- Alıcının ödediği komisyonlar (satın alma komisyonu hariç)
- Ambalaj ve kap bedelleri
- Alıcının bedelsiz ya da düşük bedelle sağladığı girdiler ve kalıplar ile Türkiye dışında gerçekleştirilen mühendislik, geliştirme, plan ve taslak çalışmaları
- Eşyaya bağlı ve satış koşulu olan royalti ve lisans ödemeleri
- Yurt dışında oluşan ve fatura bedeline dahil olmayan yükleme, elleçleme ve liman masrafları
Son kalemde teslim şeklini kontrol edin: FOB’da çıkış limanı ve ihracat gümrükleme masrafı zaten satıcının fiyatındadır, ikinci kez eklenmez.
Giriş noktasından sonraki iç taşıma, montaj ve satış sonrası hizmet bedelleri, beyanda ayrı gösterildiği sürece kıymete girmez. Satış bedeli yöntemi kullanılamıyorsa (ilişki fiyatı etkilemişse, bedelsiz gönderilerde) kanunda sıralanan diğer yöntemler sırayla devreye girer; son iki yöntemin (indirgeme ve hesaplanmış kıymet) sırası beyan sahibinin talebiyle değiştirilebilir.
Vergi TL üzerinden hesaplanır. Kullanılacak kur, gümrük yükümlülüğünün başladığı tarihte — beyannamenin tescil tarihinde — yürürlükte olan TCMB döviz satış kurudur; alış kuru veya fatura günündeki kur değil.
Oranı belirleyen iki şey: GTİP ve menşe
Vergi oranı eşyanın ticari adına değil GTİP (Gümrük Tarife İstatistik Pozisyonu) koduna bağlıdır; aynı ürün ailesindeki iki kalem farklı pozisyona girdiğinde oran değişir.
İkinci belirleyici menşe, yani eşyanın nerede üretildiğidir; nereden yüklendiği değil. Aynı GTİP’te menşeye göre oran sıfır olabilir, ilave gümrük vergisi doğabilir ya da dampinge karşı vergi devreye girebilir.
Oranları ezberlemeyin, başka bir ithalatçının beyanından çıkarmayın. Güncel oranlar İthalat Rejimi Kararı ve ekleriyle Resmî Gazete’de yayımlanır, Ticaret Bakanlığı’nın tarife sorgulama ekranlarından GTİP bazında görüntülenebilir. Sınıflandırmadan emin değilseniz BTB (Bağlayıcı Tarife Bilgisi) başvurusu yapın; başvuru Ticaret Bakanlığı’na, gümrük ve dış ticaret bölge müdürlükleri üzerinden elektronik ortamda yapılır ve verilen bilgi idareyi bağlar.
Vergi kalemleri hangi sırayla biner
En sık hata burada başlar: kalemler yan yana değil, üst üste biner.
| Sıra | Kalem | Matrahı |
|---|---|---|
| 1 | Gümrük vergisi | Gümrük kıymeti |
| 2 | İlave gümrük vergisi | Gümrük kıymeti |
| 3 | Dampinge karşı vergi | Gümrük kıymeti veya birim başına sabit tutar |
| 4 | ÖTV (yalnız ÖTV listelerindeki eşyada) | Oransal ise KDV matrahını oluşturan unsurlar; bazı listelerde maktu |
| 5 | KDV | Kıymet + ithalatta ödenen vergiler + tescile kadar oluşan, vergilendirilmemiş giderler |
KDV’nin matrahı mal bedeli değildir. Katma Değer Vergisi Kanunu’nun 21. maddesine göre matrah; gümrük vergisine esas kıymeti, ithalatta ödenen her türlü vergi, resim, harç ve payı, ayrıca tescil tarihine kadar yapılan diğer gider ve ödemelerden vergilendirilmemiş olanları kapsar. Bu şart fark yaratır: üzerine KDV hesaplanarak faturalanan yurt içi hizmetler (müşavirlik, ordino) ithalat KDV matrahına girmez. Gümrüklü sahada verilen ardiye, depolama ve terminal hizmetleri ise KDV’den istisna olduğu için matraha eklenir.
Oransal ÖTV’nin matrahı da KDV matrahını oluşturan unsurlardır: kıymet, ithalatta ödenen vergiler (damping dahil) ve vergilendirilmemiş giderler. Akaryakıt gibi (I) sayılı listedeki mallarda ve bazı kalemlerde ise ÖTV maktudur; birim başına alınır, kıymetle bağlantısı yoktur.
KKDF, peşin olmayan ödeme şekilleriyle (vadeli, mal mukabili, kabul kredili) yapılan ithalatta doğar; matrahı gümrük kıymeti değil, transfer edilen ithalat bedelidir. Bazı tarım ürünlerinde toplu konut fonu kilogram başına alınabilir, bazı elektronik eşyada bandrol ücreti doğar; kapsam GTİP bazında teyit edilmelidir.
Adım adım örnek hesap
Aşağıdaki oranlar örnektir, gerçek bir GTİP’e ait değildir. Senaryo: serbest ticaret anlaşması bulunmayan bir ülkeden makine ithalatı, ÖTV kapsamı dışında, ödeme peşin — bu yüzden KKDF yok.
Önce kıymet oluşur:
| Kalem | Tutar |
|---|---|
| Mal bedeli (FOB) | 20.000 |
| Navlun | 1.500 |
| Sigorta | 200 |
| Gümrük kıymeti | 21.700 |
FOB’da çıkış limanı masrafları satıcının fiyatına dahil olduğu için ayrı elleçleme kalemi yoktur.
Sonra vergiler biner:
| Adım | Hesap | Tutar |
|---|---|---|
| Gümrük vergisi (%5 varsayım) | 21.700 × 0,05 | 1.085 |
| İlave gümrük vergisi (%10 varsayım) | 21.700 × 0,10 | 2.170 |
| Gümrüklü sahada KDV’den istisna ardiye gideri | — | 300 |
| KDV matrahı | 21.700 + 1.085 + 2.170 + 300 | 25.255 |
| KDV (%20 varsayım) | 25.255 × 0,20 | 5.051 |
| Toplam vergi | 1.085 + 2.170 + 5.051 | 8.306 |
Maktu beyanname damga vergisi küçük kaldığı için örneğe alınmamıştır.
KDV yanlışlıkla yalnız mal bedelinden hesaplansaydı 20.000 × 0,20 = 4.000 çıkardı. Aradaki 1.051’lik fark, gümrükte bütçelenmemiş nakit ihtiyacı olarak karşınıza gelir.
Tercihli menşe belgesi hesabı nasıl değiştirir
Aynı eşya, serbest ticaret anlaşması bulunan bir ülke menşeli olsa ve geçerli bir EUR.1 ile gelse gümrük vergisi sıfıra düşer. Örnekte ilave gümrük vergisinin de uygulanmadığı varsayılmıştır:
| Kalem | Belgesiz | Tercihli menşe belgeli |
|---|---|---|
| Gümrük vergisi | 1.085 | 0 |
| İlave gümrük vergisi | 2.170 | 0 |
| KDV matrahı | 25.255 | 22.000 |
| KDV | 5.051 | 4.400 |
| Toplam vergi | 8.306 | 4.400 |
İlave gümrük vergisinin tercihli menşede uygulanıp uygulanmayacağı, ilgili karar ekindeki ülke grubu sütununa bakılarak belirlenir. Bazı anlaşma taraflarında hiç uygulanmaz, bazılarında farklı oranla uygulanmaya devam eder; belge tek başına İGV’yi sıfırlamaz.
Fark yalnızca gümrük vergisinden gelmez; matrah küçüldüğü için KDV de düşer. Belgenin işe yaraması için eşyanın anlaşmadaki menşe kurallarını sağlaması gerekir; bu kurallar ürün bazında yazılır. Belgenin düzenlenmiş olması da tek başına yeterli değildir: varış ülkesi gümrüğü belgeyi sonradan kontrole gönderebilir, doğrulamayı ihracatçı ülkenin yetkili makamı yapar ve menşe teyit edilmezse vergi geriye dönük istenir.
AB ile ticarette sık karıştırılan nokta: A.TR serbest dolaşım durumunu belgeler, menşe kanıtı değildir. Üçüncü ülke menşeli eşya AB’de serbest dolaşıma girip A.TR ile gelebilir; damping ve İGV yine gerçek menşeye göre uygulanır.
Kıymeti yukarı çeken durum: gözetim
Gözetim uygulamasının en sık karşılaşılan biçimi kıymet esaslıdır: belirli GTİP’lerde beyan edilen birim kıymet ilgili tebliğdeki eşiğin altında kalırsa gözetim belgesi aranır. Belge Ticaret Bakanlığı İthalat Genel Müdürlüğü’nden alınır ve süreç zaman ister. Miktar esaslı gözetim ile korunma önlemleri ve kotalar ayrı düzenlemelerdir.
Sık başvurulan ikinci yol, kıymeti eşiğe çekerek beyan etmektir; bunun hukuki riski vardır. Kıymetin gerçek satış bedeli üzerinden beyanı kuralına aykırıdır, sonradan kontrolde eleştirilir, fazladan ödenen KDV’nin indirimi tartışmalıdır. Bu yol seçilecekse beyanın ihtirazi kayıtla verilmesi ve dava hakkının korunması değerlendirilmelidir. Kıymet yükseldiğinde üstüne binen bütün kalemler ve KDV de artar. Eşik ve kapsam tebliğlerle değişir; sipariş öncesinde GTİP bazında kontrol edin.
Vergi ne zaman ödenir, muafiyet var mı
Vergi beyannamenin tescili ile tahakkuk eder. Eşya, vergiler ödenmeden ya da teminata bağlanmadan teslim edilmez; tebliğden sonra ödeme için tanınan süre mevzuatta belirlenir ve kısadır. Kıymet ihtilafı veya laboratuvar tahlili beklenen hâllerde eşya teminatla teslim alınabilir; teminat çözülene kadar o tutar bloke kalır. Götürü teminat ve YYS bu yükü hafifletir.
Muafiyet ve istisnalar hesabı baştan değiştirir: yatırım teşvik belgesi kapsamındaki makine, dahilde işleme rejimiyle gelen girdiler, numuneler. Posta ve hızlı kargoyla gelen düşük değerli eşyada normal beyan yerine tek ve maktu bir vergi uygulanır, oran menşeye göre değişir. Eşik ve oranlar Cumhurbaşkanı kararlarıyla belirlenir, son yıllarda birkaç kez değişti; sipariş öncesinde teyit edin.
Yaygın hatalar ve sipariş öncesi kontrol listesi
- KDV’yi yalnız mal bedeli üzerinden hesaplamak. Matrah, gümrük vergisi ve diğer vergiler dahil toplamdır.
- Navlun ve sigortayı kıymete eklememek. EXW/FOB alım bunu beyan dışı bırakmaz.
- Aynı masrafı iki kez eklemek. FOB/CIF alımda satıcının fiyatındaki çıkış limanı masrafını tekrar yazmayın.
- Fatura tarihindeki kuru kullanmak. Esas alınan, tescil tarihinde yürürlükteki TCMB döviz satış kurudur.
- Menşe ile çıkış ülkesini karıştırmak. AB limanından yükleme menşein AB olduğunu göstermez.
- Royalti, kalıp bedeli veya bedelsiz girdiyi beyan dışı bırakmak. Sonradan kontrolde ceza ve gecikme faiziyle istenir.
- Ödeme şeklini belgelendirmemek. Peşin ödemeyi dekontla kanıtlayamazsanız KKDF sonradan tahakkuk eder.
- Gözetim ve damping kontrolünü sipariş sonrasına bırakmak. İkisi de birim maliyeti kökten değiştirir.
- Toplam maliyeti vergiden ibaret saymak. Ardiye, demuraj, ordino ve müşavirlik ücretleri vergi değildir ama aynı gün nakit ister. KDV’li faturalananlar ithalat KDV matrahına girmez; gümrüklü sahadaki istisna kapsamındaki ardiye ve terminal girer.
Sipariş vermeden önce şu sırayı izleyin:
- GTİP’i teyit edin; tereddüt varsa BTB başvurusunu sipariş öncesine alın.
- Menşeyi belirleyin; tercihli belge alınabilir mi, tedarikçiye yazılı sorun.
- O GTİP’te gözetim, damping ve kota var mı, ülke sütunuyla bakın.
- Gümrük vergisi, İGV, varsa ÖTV ve KDV oranlarını mevzuattan okuyun.
- Ödeme şeklinin KKDF doğurup doğurmadığını netleştirin.
- Kıymeti kurgulayın, toplam vergiyi ve gümrükte gereken nakdi hesaplayın.
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki görüş değildir. Mevzuat değişir; işleme başlamadan önce güncel durum teyit edilmelidir.