Nakliyat sigortası nedir? Teminat türleri ve taşıyıcı sorumluluğu

Nakliyat sigortası neyi korur?

Nakliyat sigortası, piyasada emtia sigortası ya da yük sigortası diye de anılır. Taşınan malın yükleme yerinden teslim yerine kadar uğrayabileceği hasar, kayıp ve çalınma risklerini karşılar. Sigortalanan şey taşıt değil, yüktür. Bu yüzden deniz, hava, kara ve demiryolu taşımalarının hepsine ve bunların birleştirildiği karma taşımalara uygulanabilir.

Poliçe, yükün değeri, yolculuğun başlangıç ve bitiş noktası, taşıma şekli, ambalaj ve teminat türü üzerinden fiyatlanır. Prim genellikle sigorta bedeli üzerinden küçük bir oranla hesaplanır. Oran yük cinsine, rotaya ve teminata göre değiştiği için sabit bir rakam vermek yanıltıcı olur.

Taşıyıcının sorumluluğu neden yetmez?

Yük hasarlanınca akla ilk gelen taşıyıcıdır. Ancak taşıyıcının sorumluluğu yasayla sınırlandırılmıştır ve bu sınır çoğu zaman malın değerinin çok altında kalır.

Taşıma	Dayanak	Taşıyıcının azami sorumluluğu
Yurt içi karayolu	Türk Ticaret Kanunu md. 882	Brüt ağırlığın kilogramı başına 8,33 Özel Çekme Hakkı
Deniz	Türk Ticaret Kanunu md. 1186	Koli/ünite başına 666,67 ÖÇH veya kilogram başına 2 ÖÇH (hangisi yüksekse)
Uluslararası karayolu	CMR Sözleşmesi	Sözleşmenin kendi kilogram başı sınırı
Hava	Montreal Sözleşmesi	Kilogram başı sınır; ICAO tarafından dönemsel olarak gözden geçirilir

Özel Çekme Hakkı (ÖÇH, İngilizce SDR), Uluslararası Para Fonu’nun hesap birimidir. Türk Lirası karşılığı, Türk Ticaret Kanunu’na göre Merkez Bankası’nın belirlediği değerden hesaplanır.

Bu sınırlar ağırlığa bağlıdır, değere değil. Örnek: 500 kg elektronik ürünün değeri yüz binlerce lira olabilir, ancak yurt içi karayolunda taşıyıcıdan alınabilecek azami tazminat 500 × 8,33 ÖÇH ile sınırlıdır. Ayrıca taşıyıcı, mücbir sebep veya ambalaj kusuru gibi hâllerde sorumluluktan tamamen kurtulabilir. Aradaki farkı kapatan nakliyat sigortasıdır.

Teminat türleri: Enstitü Yük Klozları A, B, C

Uluslararası ticarette teminat çoğunlukla Londra sigorta piyasasının Enstitü Yük Klozları (Institute Cargo Clauses) ile kurulur:

• A klozu — geniş teminat. Poliçede açıkça hariç tutulanlar dışındaki bütün riskleri karşılar. İşlenmiş ürün, makine, elektronik, tekstil ve kırılabilir yükler için uygun olanı budur.
• B klozu — orta teminat. Sayılan riskleri karşılar: C’deki büyük kazalara ek olarak deprem, yıldırım, dalga ile güverteden düşme, gemiye su girmesi gibi.
• C klozu — dar teminat. Yalnız yangın, patlama, batma, karaya oturma, çarpışma ve ortak avarya gibi büyük kazaları karşılar. Islanma, kırılma veya hırsızlığı karşılamaz.

Savaş ve grev riskleri bu üç klozun dışındadır ve ayrı klozlarla eklenir.

Incoterms’e göre sigortayı kim yaptırır?

Incoterms 2020’nin 11 kuralından yalnız ikisi satıcıya sigorta yükümlülüğü getirir:

• CIF: Satıcı en az C klozu teminatıyla sigorta yaptırır.
• CIP: Satıcı en az A klozu teminatıyla sigorta yaptırır.

İki kuralda da asgari sigorta bedeli sözleşme bedelinin %110’udur. Diğer dokuz kuralda kimse sigortaya zorunlu değildir. Ancak risk hangi tarafa geçiyorsa sigorta da o tarafın çıkarınadır. FOB veya EXW alım yapan bir ithalatçı, sigortayı kendisi yaptırmazsa yolculuk boyunca yükü sigortasız taşımış olur.

Ayrıntı için Incoterms 2020 rehberi ve CIF teslim şekli sayfalarına bakabilirsiniz.

Yurt dışında sigorta yaptırılabilir mi?

5684 sayılı Sigortacılık Kanunu md. 15, Türkiye’de yerleşik kişilerin Türkiye’deki menfaatlerini Türkiye’de faaliyet gösteren sigorta şirketlerine sigortalatmasını kural olarak öngörür. Aynı maddenin ikinci fıkrası ise ihracat ve ithalat konusu mallar için nakliyat sigortasını bu kuralın istisnaları arasında sayar. Yani yurt dışındaki satıcının yaptırdığı CIF/CIP poliçesi yasal olarak geçerlidir. Yine de hasar hâlinde yabancı sigortacıyla çalışmanın dil, süre ve eksper açısından zorlukları olabileceği hesaba katılmalıdır.

Sigorta bedeli nasıl belirlenir?

Sigorta bedeli genellikle mal bedeli + navlun + beklenen kâr payı olarak kurulur. Piyasa uygulamasında yaygın oran, CIF/CIP’teki asgari kuralla aynı olan %110’dur. Bedel düşük gösterilirse hasar hâlinde eksik sigorta uygulanır ve tazminat aynı oranda azaltılır. Bu yüzden faturadaki değer ile poliçedeki değerin uyumu kontrol edilmelidir.

Sık sevkiyat yapan firmalar için her yük için ayrı poliçe yerine, belirli bir dönemdeki tüm sevkiyatları kapsayan abonman (açık) poliçe kullanılır. Sevkiyat bildirildikçe teminat başlar.

Hasar olursa ne yapılır?

1. Teslimde kontrol. Ambalajda ezilme, ıslaklık veya mühür sorunu varsa teslim belgesine çekince (“hasarlı teslim alındı”) yazılır.
2. Belgele. Fotoğraf çekilir, yük atılmaz ve onarılmaz.
3. Bildir. Taşıyıcıya yazılı ihbar ile sigortacıya veya acenteye bildirim aynı gün yapılır. Yasal ve poliçe süreleri kısadır.
4. Eksper. Sigortacının atadığı eksperin incelemesi beklenir.
5. Dosya. Fatura, çeki listesi, taşıma belgesi (konşimento, CMR veya AWB), poliçe ve hasar tutanağı bir araya getirilir.

Sigortacı tazminatı ödedikten sonra taşıyıcıya rücu eder; yani taşıyıcının sorumlu olduğu kısmı ondan talep eder.

Yaygın hatalar

• CIF alımında sigortayı tam teminat sanmak. CIF’teki asgari teminat C klozudur; ıslanma ve kırılmayı karşılamaz.
• Eksik değer beyanı. Prim azalır, ama hasarda tazminat da aynı oranda azalır.
• Teslimde çekince koymamak. “Sağlam teslim alındı” yazılan bir belgeyle sonradan hasar ispatı zorlaşır.
• Ambalajı ihmal etmek. Yetersiz ambalajdan doğan hasar çoğu poliçede istisnadır.
• Depoda bekleme süresini unutmak. Poliçenin teminatı yük teslim yerinde belirli bir süreden fazla beklerse sona erebilir; uzun bekleme öngörülüyorsa süre uzatılmalıdır.

Dayanak mevzuat

• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu md. 882 (karayolu sorumluluk sınırı) ve md. 1186 (deniz sorumluluk sınırı)
• 5684 sayılı Sigortacılık Kanunu md. 15 (yurt dışında yaptırılabilecek sigortalar)
• Metinler: mevzuat.gov.tr